2-2-17- کشاورزی پایدار چیست؟33
2-2-18- کشاورزی ارگانیک و توسعه پایدار روستایی35
2-2-19- مفهوم و تعریف کشاورزی ارگانیک36
2-2-19-1- ویژگی های کشاورزی ارگانیک37
2-2-20- زراعت ارگانیک و دانش بومی37
2-2-21- کشاورزی ارگانیک و توسعه پایدار روستایی38
2-2-22- مفهوم کارآفرینی کشاورزی38
2-3- مطالعات تجربی 41
2-3-1 مطالعات تجربی داخل کشور41
2-3-2 تحقیقات تجربی خارج کشور43
فصل سوم: روش تحقیق
3-1- مقدمه46
3-2- روش پژوهش46
3-3- جامعه آماری46
3-4- نمونه گیری و شیوه نمونه گیری46
3-5- روش و ابزار گردآوری اطلاعات47
3-6- روایی و پایایی پرسشنامه48
3-6-1- روایی پرسشنامه48
3-6-2- پایایی آزمون48
3-7- روش های تجزیه و تحلیل اطلاعات49
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل دادهها
4-1- مقدمه51
4-1-1- محاسبه حجم نمونه 51
4-2- فرض های پژوهشی مربوط به پرسشنامه 52
4-3- بخش اول: آمار توصیفی53
4-3-1- آمار توصیفی سوالات پرسشنامه :53
4-3-2- توصیف متغیرهای پژوهش 57
4-4- آمار استنباطی 62
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری و پیشنهادها
5-1- یافته های پژوهش70
5-2- پیشنهادها71
منابع و مأخذ73
پیوست80
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول (3-1) جامعه آماری بر حسب سرپرستان خانوار کشاورزی46
جدول (4-1)؛ جدول ضریب آلفای کرونباخ برای پایایی پرسشنامه52
جدول(4-2)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب جنسیت53
جدول(4-3)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب تحصیلات54
جدول(4-4)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب سن55
جدول(4-5)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب سکونت56
جدول(4-6)؛ توزیع شرکت کنندگان براساس شاخص های طبیعی57
جدول(4-7)؛ توزیع شرکت کنندگان براساس شاخص های اقتصادی و مدیریتی58
جدول(4-8)؛ توزیع شرکت کنندگان براساس شاخص های توسعه59
جدول(4-9)؛ توزیع شرکتکنندگان براساس شاخصهای توسعه روستایی60
جدول(4-10)؛ توزیع شرکت کنندگان براساس شاخصهای کشاورزی پایدار61
جدول(4-11)؛ جدول آزمون کولموگروف- اسمیرنوف جهت برسی نرمال بودن متغییرها62
جدول(4-12) نتایج همبستگی اسپیرمن آزمون فرضیه اول پژوهش63
جدول(4-13) نتایج همبستگی اسپیرمن آزمون فرضیه دوم پژوهش63
جدول(4-14) نتایج همبستگی اسپیرمن آزمون فرضیه سوم پژوهش64
جدول(4-15) نتایج همبستگی اسپیرمن آزمون فرضیه چهارم پژوهش64
جدول (4-16)- جدول رتبه های مربوط به آزمون فریدمن65
جدول (4-17) جدول آزمون فریدمن65
جدول (4-18)؛ جدول اولویت بندی ابعاد مختلف توسعه روستایی66
جدول 4-19- جدول رتبه های مربوط به آزمون فریدمن66
جدول 4-20- جدول آزمون فریدمن66
جدول (4-21)؛ جدول اولویت بندی ابعاد مختلف پایداری کشاورزی67
جدول(4-22) نتایج آزمون کروسکال والیس67
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار(4-1)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب جنسیت53
نمودار(4-2)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب تحصیلات54
نمودار(4-3)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب سن55
نمودار(4-4)؛ توزیع شرکت کنندگان در مطالعه بر حسب محل سکونت56
چکیده
یکی از برنامههایی که می تواند در توسعه روستایی نقش به سزایی داشته باشد تلاش در جهت کشاورزی پایدار است یعنی استفاده بهینه از منابع و تلاش برای حفظ آن در نسلهای آینده. عمومیترین تعریف کشاورزی پایدار آن است که کلیه جنبه های اقتصادی – اجتماعی و اکولوژیکی را در خود جای داده است. هدف از این پژوهش توسعه روستایی با تاکید بر پایداری کشاورزی است. محدوده مکانی این تحقیق شهرستان بهشهر و محدوده زمانی آن دوره 92-1391 است. جامعه آماری پژوهش 2545 نفر از سرپرست خانوار کشاورزان می باشند که با توجه به حجم جامعه از طریق فرمول کوکران نمونه آماری پژوهش به تعداد 331 نفر انتخاب شدند. اطلاعات مورد نیاز تحقیق از طریق تکمیل پرسشنامه گردآوری شده است و داده ها با نرم افزار spss تجزیه وتحلیل شدند. نتیجه پژوهش نشان داد که بین عوامل اقتصادی و مدیریتی و طبیعی با پایداری کشاورزی ارتباط معناداری وجود دارد. همچنین طبق آزمون کروسکال والیس بین متغیر پایداری کشاورزی در سطوح مختلف ناحیه اقامتی تفاوت معناداری وجود ندارد.آزمون فریدمن نشان
میدهد متغیر پایداری و توسعه بیشترین بعد تاثیر گذار در بین ابعاد پایداری کشاورزی می باشد.
واژگان کلیدی: توسعه روستایی، عوامل طبیعی و اقتصادی و مدیریتی, پایداری کشاورزی
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
توسعه کشاورزی در بعد محیطی از طریق فعال ساختن اقتصاد روستایی،گذشته از این که فضایی فعال برای زندگی ایجاد میکند، زمینه استفاده مناسب و بهینه از منابع محیطی روستا را نیز فراهم آورده و به روستا چشم اندازی مفرح و زیبا میبخشد. توسعه کشاورزی با ایجاد چنین فضای مناسبی نه تنها موجب جلوگیری از مهاجرت های روستایی می شود، بلکه همچنین به دلیل تاثیری که در جلوگیری از تخلیه روستا و به تبع آن تقویت نقش روستا در جلوگیری از پیشروی بیابان دارد، نقش ارزنده ای را در ابعاد زیست محیطی نیز ایفا میکند. در بعد اجتماعی کشاورزان عامل تعیین کننده در حفظ انسجام اجتماعی و تقویت ساختار اجتماعی- فرهنگی روستا است.کشاورزی بزرگترین و مهمترین پارا متر برای ثبات و امنیت سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی در روستا بشمار می رود.کشاورزی مهمترین مشارکت را در ایجاد تعاون و همکاری در روستا، ایجاد عدالت اجتماعی و ارتباط سالم اجتماعی و جلوگیری از معضلاتی چون اعتیاد و غیره داشته و همه این موارد هنگامی محقق است که کشاورزی رو به توسعه و پویا وجود داشته باشد. توسعه کشاورزی میتواند زمینههای جذب امکانات و خدمات را در روستا فراهم آورده و عامل مهمی درجلوگیری از بیکاری و پیامد های منفی و معضلات ناشی از آن باشد. در بعد اقتصادی، می توان گفت کشاورزی همان اقتصاد روستا است. کشاورزی بخشی از روستا است که بدون توجه به آن هیچ تلاش توسعه ای در روستا جواب نخواهد داد.(نوری ،1383). از طریق توسعه کشاورزی محیط اقتصادی روستا فعال و با نشاط
میشود. توسعه کشاورزی موجب استفاده مناسبتر از منابع لایزال الهی و افزایش تولید مواد غذایی
میشود. همچنین به جهت تاثیری که در بالا رفتن در آمد اقتصادی، ایجاد مازاد تولید و آزاد شدن نیروی انسانی دارد، می تواند زمینه بسیار مناسبی برای توسعه فعالیتهای جنبی کشاورزی و حتی فعالیتهای جدید تولیدی و اقتصادی کشاورزی و غیر کشاورزی در سطح محلی و منطقه ای شود. توسعه کشاورزی می تواند موجب بالارفتن استاندارد های زندگی شود و سهم اساسی در رفع فقر و نابرابری روستایی داشته باشد، زیرا فقر یک پدیده روستایی است و روستاییان فقیر به کشاورزی وابسته اند، بنابراین رشد کشاورزی اساس کاهش پایدار فقرروستایی را تشکیل میدهد. (رضوی،1369).
1-2- بیان مساله:
موجودیت و بقای روستا در گرو شکوفایی و پایداری تمامی مولفه ها و سازوکارهای توسعه آن است اقتصاد روستا به عنوان یکی از وجوه بسیار اساسی موجودیت روستا از دیرباز با کشاورزی و فعالیت های زراعی عجین بوده است کشاورزی گرچه در دهههای اخیر در توسعه ای جهان دستخوش تحولاتی شده است. لکن بر قوام و استحکام خود به ویژه در کشورهای در حال توسعه باقی است به طوری که بخش روستایی کانون استقرار سهم چشمگیری از جمعیت و نیروی فعال کشور است. ضمن اینکه در مقابل ، به عنوان منبع اصلی تامین درآمد و ایجاد اشتغال اهمیت اساسی در حیات و توسعه روستایی دارد. این مسئله موجب شده تا مهمترین مبحث در زمینه کشاورزی و روستا، نقش و وظیفهی کشاورزی به عنوان فعالیت اقتصادی روستایی باشد. توسعه روستایی به طور کلی به عنوان راهبردی برای بهبود زندگی اجتماعی – اقتصادی مردم فقیر روستایی در نظر گرفته شده همچنین انتشار منافع توسعه در بین فقیرترین افراد نواحی روستایی یا به عبارت دیگر کشاورزان کوچک اجازه داران افراد فاقد زمین و دیگر گروه های محروم است (بانک جهانی، 1992). یکی از برنامههایی که میتواند در توسعه روستایی نقش به سزایی داشته باشد تلاش در جهت کشاورزی پایدار است یعنی استفاده بهینه از منابع برای حفظ آن در نسلهای آینده. عمومیترین تعریف کشاورزی پایدار آن است که کلیه جنبه های اقتصادی – اجتماعی و اکولوژیکی را در خود جای داده است . مفهوم کنونی کشاورزی پایدار از سال 1987 رایج شده که پیش از آن یعنی در دهه 1940 مترادف با اصلاحاتی چون کشاورزی ارگانیک طبیعی، اکولوژیک، بیولوژیک و کم نهاد بوده است (باتملی ترور،1382)، امروزه در مقیاس جهانی سازمانها – اتحادیهها و جوامع متعدد در ارتباط با این نوع کشاورزی شکل گرفته اند و قالب مفهوم کشاورزی جایگزین فعالیت میکنند بدون شک از تعاریف کشاورزی پایدار میتوان استنباط کرد که توسعه روستایی و پایداری کشاورزی ارتباط تنگاتنگ و مستقیمی با هم داشته اند و بر هم اثر دارند. اگرچه در بسیاری از کشورهای جهان سوم از جمله ایران به این دو مقوله توجه چندانی نشده است، اما میتوان اذعان داشت که توسعه روستایی به ویژه مبتنی بر پایداری کشاورزی دور از دسترس نمیباشد و میتوانیم اهداف اقتصادی چون بالا رفتن راندمان تولید، افزایش درآمد اقتصادی ناحیه، اهداف اجتماعی نظیر فقر و بالا بودن استانداردهای سواد جامعه عمل بپوشانند.
1-3- اهمیت و ضرورت پژوهش:
اهمیت کشاورزی برای روستا موجب شده تا بسیاری از متخصصین توسعه، کشاورزی را به عنوان استراتژی و راهبرد اصلی توسعه روستایی تلقی کنند. مهمترین و اساسیترین مبحث در زمینه ارتباط کشاورزی و روستا نقش و وظیفه کشاورزی به عنوان فعالیت اقتصادی اصلی و عمده روستایی است. کشاورزی از این رو همواره سهم اساسی در حیات روستایی داشته است. این وضعیت بخصوص در کشورهای جهان در حال توسعه از اهمیت و شفافیت بیشتری برخوردار است.مولت معتقد است که این واقعیت زمینه ساز و موجد تعهد و سهم فراوانی برای کشاورزی در توسعه روستایی است (مولت1،1370)
توسعه کشاورزی در بعد اجتماعی، کشاورزی عاملی تعیین کننده در حفظ انسجام اجتماعی و تقویت ساختار اجتماعی – فرهنگی روستا است. کشاورزی بزرگترین و مهمترین پارامتر برای ثبات و امنیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در روستا بشمار می رود. کشاورزی مهمترین مشارکت را در ایجاد تعاون و همکاری در روستا، ایجاد عدالت اجتماعی و ارتباط سالم اجتماعی و جلوگیری از معضلاتی چون اعتیاد و غیره داشته و هم این موارد هنگامی محقق است که کشاورزی رو به توسعه و پویا وجود داشته باشد.توسعه کشاورزی می تواند زمینه های جذب امکانات و خدمات را در روستا فراهم آورده و عامل مهمی در جلوگیری از بیکاری وپیامد های منفی و معضلات ناشی از آن باشد.
1-4- اهداف پژوهش
1-4-1- هدف کلی
تعیین شاخصهای پایدار کشاورزی و اثر آن بر توسعه روستایی
1-4-2- اهداف جزئی
1- بررسی تاثیر عوامل طبیعی بر پایداری کشاورزی
2- بررسی تاثیر عوامل اقتصادی و مدیریتی بر پایداری کشاورزی
3- بررسی ارتباط بین عوامل پایداری کشاورزی و توسعه روستایی
1-5- فرضیههای پژوهش
1-5-1- فرضیه اصلی: بین عوامل پایداری کشاورزی با توسعه روستایی ارتباط مستقیم وجود دارد.
1-5-2- فرضیه فرعی:
1- بین عوامل طبیعی با پایداری کشاورزی ارتباط مستقیم وجود دارد.
2- بین عوامل اقتصادی و مدیریتی با پایداری کشاورزی ارتباط مستقیم وجود دارد.
1-6 روش تحقیق
در این پژوهش توصیفی- تحلیلی است. فرآیند به این صورت است بعد از مطالعات میدانی و جمع آوری اطلاعات مربوط به شاخصهای توسعه روستایی و شاخصهای پایداری کشاوری میزان پایداری دو مولفه و رابطه بین آنها از طریق آزمون ها و ضرایب آماری چون ضریب همبستگی اسپیرمن مشخص خواهد شد. همچنین با استفاده از طیف لیکرت و امتیازات ان شاخصها و متغیرهای مولفه پایداری کشاورزی رتبه بندی و اولویت بندی می شوند.
1-7- جامعه آماری
جامعه آماری این تحقیق، سرپرستان خانوار کشاورزی روستاهای دهستان کوهستان از بخش مرکزی شهرستان بهشهر خواهد بود. مطابق با آمارهای جهاد کشاورزی این شهرستان، کل جامعه آماری برابر 2545 نفر است .
1-8- نمونه و روش نمونه گیری
با توجه به حجم جامعه آماری و از طریق فرمول کوکران، حجم نمونه معادل 331 نفر انتخاب شده است. روش نمونه گیری تصادفی از نوع طبقهای می باشد.
1-9- قلمرو مکانی و زمانی پژوهش:
1-9-1- قلمرو مکانی: روستاهای دهستان کوهستان از بخش مرکزی شهرستان بهشهر
موقعیت نسبی و ریاضی شهرستان بهشهر:
شهرستان بهشهر با وسعت معادل 27/1416 در 35 کیلومتری استان مازندران واقع شده است. این شهرستان از سمت شمال به دریای خزر از جنوب به استان سمنان و از مشرق به شهرستان گلوگاه و از غرب به شهرستان نکاء منتهی شده است.از نظر طول و عرض جغرافیایی این شهرستان بین 25-36 درجه عرض شمالی و 15-53 درجه تا 9-54 درجه طول شرقی واقع شده.از نظر مورفولوریکی در بخش کوهستانی و جلگه ای شکل گرفته است به همین دلیل از تنوع آب و هوایی برخوردار است. شیب عمومی شهرستان از سمت جنوب به شمال است که در منطقه جلگه ای شیب کاهش مییابد. از نظر تقسیمات سیاسی دارای 3 شهر (بهشهر- رستمکلاء- خلیلشهر) میباشد و 111 نقطه روستایی در قالب 2 بخش و 5 دهستان (کوهستان- میانکاله- شهداء- عشرالشتاق- پنجهزاره) میباشد. و بر اساس آخرین سرشماری دارای 152879 نفر جمعیت میباشد که 107413 نفر جمعیت شهری و 45466 نفر جمعیت روستایی میباشد. (سالنامه آماری استان مازندران 1387).
کشاورزی شهرستان بهشهر
سطح کل اراضی شهرستان 61871 هکتار است که با توجه به شرایط آب وهوایی منطقه و با احتساب ضریب کشت 2/1 در شهرستان بهشهر سطح زیر کشت آن 65200 هکتار می باشد که این مقدار سطحی معادل 21000 هکتار کشت آبی و 44200 هکتار کشت دیم اختصاص دارد. میزان کل تولیدات کشاورزی 646636 تن بوده که از این میزان تولید محصول زراعی 472831 تن و محصولات باغی 115953 تن محصولات دامی و آبزیان 57852 تن می باشد (جهاد کشاورزی شهرستان بهشهر).
1-9-2- قلمرو زمانی: قلمرو زمانی پژوهش در سال 92-91 می باشد.
فصل دوم
ادبیات و پیشینهی تحقیق
2-1 مقدمه
ضعف مدیریت و برنامهریزی از دلایل اصلی عدم دستیابی روستاهای محروم به امکانات لازم برای رسیدن به سطوح بالای توسعه به شمار میرود. یکی از پیش شرطهای توسعه روستایی ایجاد هماهنگی میان برنامههای توسعه همه جانبه روستایی محلی و طرحهای منطقه ای، بخشی و ملی است که در این میان، توجه به توسعه کشاورزی و زمینه های بهبود وضعیت کشاورزان بسیا ر اهمیت دارد. از این رو، با در نظر گرفتن ابعاد مختلف توسعه کشاورزی و استفاده از فنون نوین، هر گونه تلاش در این زمینه باعث خواهد شد که برنامه ریزان به درکی شفاف از صورت مسئله یا همان نابرابری مناطق مختلف برسند و در مراحل بعد، بتوانند برای رفع این مشکل چاره اندیشی کنند.(هانت2،1376).
2-2 ادبیات تحقیق
2-2-1- مفهوم و ماهیت توسعه ی روستایی
برداشت مشترک از مفهوم توسعه حاکی از این است که هدف اساسی توسعه، رشد و تعالی همه جانبهی جوامع انسانی است و از این رو شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازها و تقاضاهای آنان در ابعاد مادی و معنوی از جمله اقدامات اساسی در مسیر پیشرفت و توسعه تلقی می شود. از آنجا که روستاها و مردم ساکن در آنها دارای شرایط، امکانات و مسائل خاص خود هستند، بنابراین توسعه روستایی ضرورت و توجیه پیدا می کند. (حسن زاده دلیر،1380).
در تعریف توسعه روستایی آمده است؛ فرایند همه جانبه و پایداری است که در چارچوب آن “توانایی های اجتماعات روستایی” در جهت رفع نیازهای مادی و معنوی و کنترل مؤثر بر نیروهای شکل دهندهی نظام حکومت محلی (اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی) رشد و تعالی مییابد، ولی با توجه به وجود فقر مطلق و گسترده در روستاهای مناطق مختلف جهان، یعنی جمعیت زیادی که در تأمین نیازهای اساسی و حداقل خود با مشکل مواجه اند، توسعهی روستایی و برنامههای آن در سطح جهانی و در عمل بیشتر متوجه فقرزدایی و تأمین نیاز های اولیهی اساسی فقرا است.
در همین راستا است که رابرت چمبوز، از صاحب نظران توسعهی روستایی، معتقد است که توسعهی روستایی را هبردی است برای توانمندسازی گروه خاصی از مردم شامل زنان و مردان فقیر، و توسعهی روستایی باید این گروه را وادار سازد تا آنچه را که موردنیاز خود و فرزندان شان است تأمین نمایند، کمک کردن به فقیر ترین گروه های روستایی تا بتوانند از منابع توسعه حداکثر استفاده را ببرند. (شهبازی، 1376)
همچنین از دیدگاه بانک جهانی، توسعه ی روستایی، راهبردی است که به منظور بهبود زندگی اجتماعی و اقتصادی گروه خاصی از مردم یعنی روستاییان فقیر طراحی شده است. این فرایند شامل گسترش منافع در بین اقشاری است که در مناطق روستایی در پی کسب معاش هستند. این گروه شامل کشاورزان خرده پا، کشاورزان بی زمین و خوش نشینان روستایی است.
2-2-2- توسعه پایدارچیست؟
توسعه پایدار3 در حقیقت ایجاد تعادل میان توسعه و محیط زیست است. در سال 1980 برای نخستین بار نام توسعه پایدار در گزارش سازمان جهانی حفاظت از منابع طبیعی4 آمد. این سازمان در گزارش خود با نام استراتژی حفظ منابع طبیعی این واژه را برای توصیف وضعیتی به کار برد که توسعه نه تنها برای طبیعت مضر نیست، بلکه به یاری آن هم می‌آید.
پایداری می‌تواند چهار جنبه داشته باشد: پایداری در منابع طبیعی، پایداری سیاسی، پایداری اجتماعی و پایداری اقتصادی. در حقیقت توسعه پایدار تنها بر جنبه زیست محیطی اتفاقی تمرکز ندارد بلکه به جنبه‌های اجتماعی و اقتصادی آن هم توجه می‌کند. توسعه پایدار محل تلاقی جامعه، اقتصاد و محیط زیست است.
یکی از مهمترین رویدادهای بین‌المللی که در زمینه توسعه پایدار وجود دارد، نشست جهانی توسعه پایدار5 است. در این نشست توافق‌هایی در زمینه توسعه پایدار میان شرکت‌کنندگان انجام شد.
کاهش تعداد افرادی که دسترسی به آب ندارد به نصف تا سال 2015 میلادی، به حداقل رساندن مواد شیمیایی که بر سلامتی انسان و طبیعت اثرات مخرب می‌گذارند تا سال 2020 میلادی، نصف کردن سرعت کاهش ذخیره‌های دریایی و رساندن منابع دریایی به سطحی پایدار تا سال 2015 میلادی، کاهش روند از بین رفتن تنوع طبیعی تا سال 2010 میلادی، افزایش پایداری در استفاده از انرژی‌های تجدیدشونده و برنامه‌ریزی برای تدوین برنامه‌ای 10 ساله در مورد توسعه پایدار از اصلی‌ترین توافقات این نشست بود.
هرچند این روزها بسیاری از دولتمردان و فعالان زیست محیطی به دنبال رسیدن به توسعه پایدار هستند، اما برخی فعالان زیست محیطی این گزینه را برای حفظ محیط زیست کافی نمی‌دانند. آنها معتقدند با توجه به روند استفاده از منابع تمام شونده و از بین بردن منابع در جهان واژه ” توسعه پایدار” مناسب نیست و باید از لفظ جایگزینی چون “پایداری توسعه ” استفاده کرد تا این مفهوم در ذهن تداعی نشود که قرار است منابع جدیدی تولید شود (ناصری، 1390 ).
2-2-3- تعاریف توسعه پایدار روستایی
بر اساس گزارش برانت لند، توسعه پایدار عبارت است از: “توسعهای که نیاز های کنونی جهان را تأمین کند، بدون اینکه توانایی نسلهای آینده را در برآوردن نیازهای خود به مخاطره افکند.” (برنامه عمران سازمان ملل متحد، 1377). کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه نیز توسعه پایدار را چنین تعریف
می کند: “جریان تغییری در استفاده از منابع، هدایت سرمایهگذاریها، سمتگیری توسعه فناوری و به طور کلی، تغییر نهادی است که با نیازهای حال و آینده سازگار باشد” (نصیری، 1379). همچنین، به تعبیر سازمان بهرهوری آسیا، توسعه پایدار راهبردی است برای ارتقای بهرهوری و عملکرد زیست محیطی در راستای “توسعه همه جانبه” اجتماعی و اقتصادی، و هدف آن ارتقای مستمر کیفیت زندگی انسان است (آپو6،2005).
سازمان جهانی خواربار و کشاورزی (فائو) نیز متأثر از تعریف کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه، توسعه پایدار را چنین تعریف میکند: “توسعه پایدار عبارت است از مدیریت و حفظ منابع پایه طبیعی و هدایت تغییرات فناور ی و سازمانی به گونه ای که احتیاجات حال و آینده انسان را تأمین و برآورده سازد. توسعه پایدار موجب حفاظت زمین، آب، گیاه، و منابع ژنتیکی حیوانات می شود؛ از لحاظ زیست محیطی، مخرب نیست؛ از لحاظ فنی، مناسب و از نظر اقتصادی و اجتماعی، قابل قبول است.”7 بر اساس نظریههای که در برنامه محیطی سازمان ملل متحد ارائه شده، مفهوم توسعه پایدار دربرگیرنده جنبه های زیر است:
1- کمک به تهیدستان، زیرا برای آنها راهی جز تخریب محیط زیست باقی نمیماند؛
2- توجه به تفکر خودی در چارچوب محدودیتهای منابع طبیعی؛
3- توجه به مؤثر بودن توسعه با بکارگیری ویژگیهای اقتصادی و غیر سنتی؛
4- در نظر گرفتن موضوعات مهم فناوری، بهداشت و مسکن مناسب برای همه؛
5- درک واقعیتی مبنی بر نیاز به انگیزه مردم محوری (تولبا 8،1984).
جمع بندی تعاریف و برداشت های مختلف از توسعه پایدار نشان می دهد که توسعه پایدار مفهومی ثابت و ایستا نیست بلکه حرکتی مستمر و رو به تحول از انطباق و سازگاری است که طی آن، بهرهبرداری از منابع برای سرمایهگذاریها و جهتگیری توسعه فناوری به گونهای صورت میگیرد که بتوان پاسخگوی نیازهای بالقوه و بالفعل انسان بود. در این مفهوم، انسان در مرکز و محور توجه قرار گرفته است و همه ابعاد زندگی بشر را در بر میگیرد (آدماس9،1990). بنابراین، منظور از توسعه پایدار تنها حفاظت از محیط زیست نیست بلکه مفهومی جدید از توسعه اقتصادی و اجتماعی است، توسعهای که عدالت و امکانات زندگی را برای تمامی مردم جهان مدنظر قرار میدهد (دیکسون10،1991).
2-2-4- اهداف توسعه پایدار
طبق نظر کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه، اهداف کارکردی توسعه پایدار عبارت اند از:
1- افزایش رشد اقتصادی؛
2- تغییر کیفیت رشد اقتصادی؛
3- رفع نیازهای ضروری برای اشتغال، غذا، انرژی، آب و بهداشت؛
4- کنترل جمعیت در حد پایدار؛
5- حفاظت و نگهداری منابع؛
6- دگرگونی فناوری؛
7- توجه همزمان به محیط زیست و اقتصاد در تصمیم گیری ها؛
8- دگرگون سازی روابط اقتصادی بین المللی؛
9- مشارکتی کردن توسعه
2-2-5- روند شکلگیری و برخی از تعاریف مفهوم توسعه پایدار روستایی
در 1991 ، فائو و دولت هلند بیانیهای مشترک با عنوان “بیانیه و دستورالعمل دن بوش در ارتباط با اقدام برای توسعه کشاورزی و روستایی پایدار” را منتشر کردند که بر اساس فراخوان این بیانیه، باید استفاده گسترده و بیش از حد جهان صنعتی از منابع تجدید ناپذیر، آلودگی محیط زیست و مشکلات ناشی از مواد زائد صنایع، مهاجرت بی رویه روستاییان به شهرها، و ایجاد نظام های تولیدی ناپایدار دستخوش تغییرات و تعدیلات اساسی می شد. همچنین، در این بیانیه، تمهیدات لازم برای هشت برنامه بین المللی پیش بینی شده بود.(ملور،1383).
فصل 14 از دستوالعمل 21 مربوط به توسعه پایدار دربر دارنده مجموعه تدابیر و تمهیداتی است که به طور کلی، اساس و محور توسعه کشاورزی و روستایی پایدار را تشکیل میدهند و موارد زیر را شامل میشوند:
1- تبیین و تدوین یک چارچوب سیاستگذاری ملی منسجم و همه جانبه که تعدیلهای ساختاری،
یارانهها و مالیاتها، قوانین و مقررات، انگیزهها و پاداشها، فناوریها، تجارت خارجی، گرایشهای جمعیتی و دیگر عوامل تأثیرگذار در کشاورزی را مورد ملاحظه جدی قرار می دهد؛
2- ایجاد ظرفیتهای انسانی و نهادی، و زمینه سازی برای تصمیم گیری مقتدرانه روستاییان و در کنار آن، آموزش مهارت های لازم در زمینه مدیریت منابع به آنها؛
3- توسعه فنون کشاورزی مانند استفاده از کود سبز، تناوب زراعی، مدیریت تلفیقی آفات و تغذیه تلفیقی نباتات زراعی به منظور کاهش استفاده از کود های شیمیایی و سموم گیاهی؛
4- بهسازی وضعیت امور زیربنایی مانند اعتبارات، صنایع تبدیلی، خدمات روستایی همراه با توسعه صنایع روستایی و دیگر زمینه های اشتغال از جمله فرصت های شغلی خارج از مزرعه؛
5- محافظت و استفاده عقلایی از زمین، آب و منابع ژنتیک حیوانی و گیاهی؛
6- بکارگیری سیاستهایی در راستای تولید انرژی تجدید شونده، و زمینهسازی و تشویق و تبلیغ برای استفاده تلفیقی از انرژی های فسیلی و تجدید شونده.
همچنین، در دستورالعمل 21 درباره توسعه پایدار، اینگونه آمده بود که موفقیت در گرو مشارکت مردم روستانشین از جمله زنان، تفویض اختیارات لازم به سطوح محلی، تغییر نقش دولت در راستای اتخاذ سیاستهای مطلوبتر در زمینه اختصاص منابع، دسترسی به زمین زراعی، تقویت تحقیقات کشاورزی دولتی با تأکید و اهمیت بیشتر برای دانش و روش های بومی و محلی و نظایر آن است (شفرد، 1379).
با توجه به اهمیت رهیافت توسعه پایدار روستایی، تاکنون تعاریف و برداشتهایی مختلف از آن ارائه شده است، که از جمله: “توسعه پایدار روستایی رهیافتی برای توسعه است که در آن، کارآیی، عدالت و پایداری با هم تلفیق شدهاند، به گونهای که کارآیی متضمن استفاده بهینه از منابع، عدالت متضمن فقر زدایی و کاهش شکاف بین فقرا و ثروتمندان، و هدف از پایداری نیز پایداری معیشت با حفظ امرار معاش آینده از طریق حفظ منابع طبیعی باشد ” (برور11،2004).
2-2-6- مؤلفه های توسعه پایدار روستایی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

برای رسیدن به توسعه پایدار، توجه به چند مؤلفه اساسی در دستور کار “نشست سران زمین” قرار گرفت که انسان در رأس آنها قرار دارد؛ این مؤلفه ها عبارت اند از:
1- انسان (تأکید بر رفتار اجتماعات محلی)؛
2- محیط زیست (شامل عناصر بوم شناختی پایه)؛
3- زنان (به مثابه نیمی از جمعیت)؛

4- کودکان و نوجوانان (به مثابه تصمیم گیرندگان آینده جامعه)؛
5- فرهنگ (شامل نگرش، رفتار، و ارزش های معنوی )؛
6- آموزش (فرآیند های توانمند سازی و . . . )؛
? – امنیت (اجتماعی، غذایی و . . . )؛
8- مشارکت (در تصمیم گیری، اجرا، نظارت، و منافع).
همگی این عناصر در شکل گیری توسعه پایدار و استمرار آن نقش اساسی دارند (سازمان حفاظت محیط زیست، 1381 ).
2-2-7- ضرورت تأکید بر توسعه پایدار روستایی در جامعه روستایی ایران
هر چند، در راستای تحقق توسعه روستایی در ایران، از دهه 1330 تاکنون، راهبرد های گوناگون بکار گرفته شده، اما همچنان فقر بر پیکره جوامع روستایی کشور سایه افکنده است و مشکلاتی همچون کمبود درآمد جوامع روستایی، کمبود امکانات اجتماعی موردنیاز از جمله خدمات بهداشتی و آموزشی، و نیز مهاجرت بی رویه به شهرها کاملاً ملموس است (کهرم، 1375 ).
در بیشتر راهبرد های توسعه روستایی ایران، توسعه کشاورزی در کانون اصلی توجه قرار داشته است؛ و در واقع، کشاورزی همه دارایی روستا و هر گونه تغییر در روستا نیز در گرو تغییر در بخش کشاورزی قلمداد شده است. اما در شرایط کنونی، اوضاع جوامع روستایی کشور به گونه ای دیگر است؛ و اینگونه راهبرد ها که توسعه روستایی و توسعه کشاورزی را یکسان می پندارند، دیگر با کارآیی مطلوب همراه نخواهد بود. در واقع، باید توسعه کشاورزی را زیر مجموعه توسعه روستایی در نظر گرفت.
اکنون نه توسعه روستایی “کشاورزی محور” و نه توسعه روستایی “زیر ساخت محور “، هیچکدام به تنهایی پاسخگوی جوامع روستایی ما نخواهند بود؛ و با توجه به تقلیل شدید منابع طبیعی پایه (آب، خاک، و پوشش گیاهی)، در شرایط عدم امنیت اقتصادی و اجتماعی، کاهش برابری در دسترسی به خدمات پایه در روستاها نسبت به شهرها، و نیز وجود نگاه ابزاری به مقوله مشارکت و نهادهای محلی، بسیاری از روستاییان منابع کشاورزی خود را رها کرده و برای کسب معیشت پایدار روانه حواشی شهرها شده اند (گریفین و جیمز12، 1368 ).
به نظر میرسد که رهایی از این شرایط دشوار توجه عمومی به توسعه پایدار به مثابه “توسعهای انسان محور و انعطاف پذیر در روستاها” و همکاری و همیاری عوامل دولتی و غیر دولتی در کنار مردم جوامع روستایی به منظور اجرای اصول و راهکار های برخاسته از شاخصهای توسعه پایدار در جوامع روستایی کشورمان را طلب میکند (سازمان محیط زیست، 1378). امروزه، در بیشتر کشورهای جهان، حمایت از بخش کشاورزی یک موضوع بسیار مهم امنیتی به شمار می رود و توجه به توانمندیهای بخش کشاورزی و نقش مهم آن در رونق اقتصاد روستایی ضرورت داشته، حمایت از آن نیز نقش اساسی در توسعه روستاها خواهد داشت (رضوانی، 1383 ).
هدف اساسی توسعه کشاورزی یک منطقه افزایش تولیدات کشاورزی، بهبود دسترسی کشاورزان به تسهیلات خدماتی و زیربنایی موردنیاز، ایجاد فرصتهای شغلی مناسب در این بخش، بکارگیری فناوریهای جدید، و افزایش نرخ سرمایهگذاری و مصرف در بخش کشاورزی است و هدف برنامهریزی توسعه کشاورزی این است که از طریق بهبود کمیت و کیفیت اطلاعات، نهادها، فنون، فناوری، زیرساخت و بازاریابی، وضعیت تولید و کسب درآمد کشاورزان را بهبود بخشد (بندیویدوال، 1374 ).
در حال حاضر، بیش از 85 درصد بهرهبرداریهای کشاورزی در روستاها صورت میگیرد و به دلیل ارتباط تنگاتنگ روستا با فعالیتهای کشاورزی، نقش جامعه روستایی در امنیت غذایی و حیات اقتصادی- اجتماعی کشور انکار ناپذیر است. از نظر توسعه یافتگی کشاورزی، روستاها به سه دسته تقسیم میشوند:
1- روستاهای توسعه نیافته و سنتی؛
2- روستاهای دارای فناوری نسبتاً پیشرفته در تولید کشاورزی؛
3- روستاهای دارای کشاورزی کاملاً مکانیزه.
باید توجه داشت که در کشورهای دارای روستا های نوع دوم، برنامهریزی روستایی تنها در راستای بکار گرفتن فناوری برتر و مکانیزه کردن هر چه بیشتر این بخش صورت نمیگیرد، بلکه یکی از اهداف آن استفاده از فنون مناسب است؛ همچنین، مواردی چون ایجاد هماهنگی بین بخش سنتی و پیشرفته و حفظ تعادل و توازن میان آنها از طریق افزایش سطح زیر کشت، توزیع مناسبتر زمین، ایجاد شبکه آبیاری مناسب، فراهم سازی شبکه توزیع و فروش محصولات، حذف واسطهها و دلالان متعدد بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان، و سازماندهی روستاییان در واحدهای بهرهبرداری را میتوان از دیگر اهداف چنین کشورهایی برشمرد تا از این رهگذر، تولیدکنندگان روستایی بتوانند از سطح رفاه بیشتری برخوردار شوند.
شاید بتوان روستاهای ایران را در گروه دوم جای داد، چرا که در کشور ما نیز مناطقی دیده میشود که بهره برداری از زمین همچنان با روش های سنتی و ابتدایی صورت می گیرد و در عین حال، مناطقی هم هست که از فنون سطح بالا در کاشت، داشت و برداشت استفاده می کنند (کامران، 1377 ). همچنین، مراکز ارائه خدمات کشاورزی (مانند مؤسسات دولتی و خصوصی، تعاونی ها، و سازمان های کشاورزان) ابزاری برای توسعه کشاورزی و نیز شرط لازم برای توسعه تأمین خدمات مناسب در بهترین حالت است. نکته قابل توجه آنکه ممکن است یک نظام خدمات رسانی که شامل عناصر و روابط بین آنهاست، مواردی از قبیل دسترسی کشاورزان خرده پا به نهادههای کشاورزی، خدمات مشاورهای مؤسسات تحقیقات خصوصی به کشاورزان تجاری، خدمات ترویج خصوصی مؤسسات دولتی، و طراحی سازمان های توسعه یافته برای بهبود خدمات کشاورزی در یک منطقه ویژه را شامل شود.
سودمندی نظام های خدمات رسانی در گرو افزایش تحقیقات در زمینه پیچیدگی این نظام ها و ارائه راه حل هایی برای ایجاد نظام های خدمات رسانی ساده است (آلبرت و همکاران13،2000).
پنج جنبه مهم خدمات کشاورزی عبارت اند از: انواع خدمات، عوامل نظام خدمات رسانی (زیر نظام تأمین خدمات و زیر نظام مصرف کنندگان)، روابط کارکردی در نظام خدمات رسانی (ارائه خدمات، ارتباط بین عوامل و خدمات، و نظارت بر ارائه خدمات)، سطح و دامنه نظام خدمات رسانی (سطوح خرد، میانی، و کلان)، و شرایط چارچوب یا تدوین نظام خدمات رسانی (زیرساخت های خدمات و شرایط زیست بوم منطقه) (همان منبع).
به باور مونتسی، ارائه خدمات حمایتی در راستای افزایش بهره وری و درآمد کشاورزان است که از طریق خدماتی شامل تحقیق و توسعه، ارائه فناوریهای مناسب و اطلاعات بازار، آموزش کشاورزان و پشتیبانی فنی آنها، اعتبارات کشاورزی، حمل و نقل، انبار داری و ذخیره محصولات کشاورزی، تأمین نهادههای مزرعه و نیز خدمات مربوط به مؤلفههای محیطی از قبیل سلامتی و رفاه برای جوامع محلی صورت
می گیرد ( مونتسی14،1996).
دیکسون فهرستی از خدمات کشاورزی برای نظام های مختلف بهره برداری در زمینه توسعه روستایی و کشاورزی پایدار در ایران را بدین شرح ارائه میدهد: تحقیق و ترویج کشاورزی (شامل ترویج کشاورز به کشاورز)، خدمات مشاوره ای (چه برای کشاورزان و چه برای فعالیتهای بازرگانی کوچک و محلی)، بازارها و اطلاعات مربوط به بازار، نظام های مالی روستایی، خدمات اجارهای ماشین آلات، خدمات حمل و نقل، انبارداری، و صنایع تبدیلی کشاورزی (دیکسون، 1382 ).
آلبرت خدمات قابل ارائه در بخش کشاورزی را شامل تحقیقات کشاورزی، اطلاع رسانی و ترویج کشاورزی، آموزش کشاورزی، بیمه و اعتبارات روستایی، بازاریابی محصولات کشاورزی، ارائه نهادهها برای تولیدات گیاهی و دامی، تنظیم و ارائه قوانین و مقررات از سوی دولت، خدمات پشتیبانی فنی، و خدمات مربوط به زیر ساخت های اجتماعی برای کشاورزی (مانند حمل و نقل و تأمین سوخت) میداند (آلبرت،2000 ).
به عقیده کارنی، خدمات کشاورزی عبارت اند از نظام تحقیقات کشاورزی، نظام ترویج کشاورزی، خدمات دامپزشکی، اعتبارات روستایی، بازاریابی محصولات کشاورزی، و نیز خدماتی در زمینه ارائه نهادههای کشاورزی از قبیل کود و بذور اصلاح شده (کارن15 ،1998). در صورتی که تأثیرات مستقیم بهره وری کشاورزی قابل ملاحظه باشد، موردنیاز برای تولید (تسهیلات آبیاری و جادههای روستایی)، خدمات اجتماعی (مانند آموزش عمومی، آموزش فنون، و ارائه تسهیلات بهداشتی)، و خدمات مربوط به توسعه سازمانهای کشاورزان را در بر میگیرد (لی و کیستولی16،2005).
مایر بر این باور است که برای دستیابی به توسعه کشاورزی، باید به ایجاد زیر ساخت های مهم پرداخت؛ وی توزیع مناسب درآمد و دسترسی به سرمایه، برنامهریزی و تحلیل سیاست ها، توسعه و ترویج فناوری، ارائه زیر ساخت های روستایی، و تأمین خدمات کشاورزی را پنج زیرساخت مهم برای توسعه کشاورزی میداند (می یر17،1996).
از نظر مولایی در مطالعه خود دو مشکل عمده توسعه نیافتگی روستاها را کمبود خدمات و فعال نبودن اقتصاد روستایی عنوان کرده است. بنابراین، لزوم توجه به خدمات کشاورزی و ارائه خدمات مورد نیاز روستاییان و کشاورزان احساس می شود. خدمات نوعاً غیر مادی است و نمیتوان حد و مرزی مشخص بین کالاها و خدمات تعیین کرد. اگرچه در گذشته، کوششهای زیادی در راه تشخیص خدمات از کالاهای مادی صورت گرفته اما همواره در زمینه ملاک دقیق تعیین حدود کالاها از خدمات موارد استثناوجود داشته است (مولایی، 1382).
2-2-8- اهمیت و ضرورت توسعهی روستایی در ایران

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید